Op naar de top: zeker weten!

Ambities in het Nederlandse wetenschaps- en innovatiebeleid worden sterk gestuurd door de prestaties op allerlei rankings. Onze universiteiten moeten in de top van de Times Higher Education en Shanghai rankings; onze publicaties moeten meer worden geciteerd dan het wereldgemiddelde; ons land moet naar de top in de ranglijsten van innovatie, groei en concurrentiekracht.

De ambitie is om Nederland bij de vijf sterkste kenniseconomieën ter wereld te brengen. Ook voor die ambitie bestaat een ranking: de Global Competitiveness Index (GCI) van het World Economic Forum. In de GCI staat Nederland op de zevende plaats, achter Zwitserland, Singapore, Zweden, Finland, de VS en Duitsland. In de onlangs verschenen Global Innovation Index staan we zesde. Blijkbaar zijn we er bijna. Het gaat echter niet dat om dat ene getal maar juist om wat er achter zit en vooral om de visie die het beleid vorm geeft.

Een plaats op een ranking is geen hard cijfer

Op een conferentie in Cleveland was ik bij een presentatie van Ismael Rafols, een onderzoeker van SPRU (Science and Technology Policy Research) van de University of Sussex. Zijn stelling was dat in alle rankings die in het wetenschaps- en innovatiebeleid worden gebruikt meer rekening moet worden gehouden met de onzekerheidsmarges. Toen ik hem daarover sprak en uitlegde dat politici en beleidsmakers juist dat ene getal willen hebben en niet van onzekerheid houden, was hij oprecht verbaasd.

Hij zette me echter wel aan het denken. Nederland staat nu hoog op de GCI, maar is dat wel zo? Staan we misschien veel lager of zijn we al aan de top? Ik besloot het te proberen.

Creatief boekhouden

De GCI is een index die wordt samengesteld aan de hand van 110 indicatoren in 12 groepen (‘pillars’) die samen een beeld geven van de concurrentiekracht van een economie. In het jaarlijkse Global Competitiveness Report wordt voor ieder land en voor iedere indicator een ranglijst gepresenteerd. Voeg al die ranglijsten samen en je weet hoe een land scoort ten opzichte van alle andere landen.

Met de oorspronkelijke gegevens uit het Global Competitiveness Report heb ik zelf de samengestelde score berekend. Alleen heb ik rekening gehouden met de onzekerheidsmarge en ben ik creatief gaan boekhouden. Wat blijkt? In het gunstigste geval staat Nederland eerste op de ranglijst. Het doel is bereikt! Maar in het ongunstigste geval staan we op de twintigste plaats en is er nog veel werk te doen.

Van ranking naar beleid en visie

Dit experiment laat zien dat een plaats op een ranking op zichzelf weinig zegt. Een ranking heeft pas nut als zij je helpt begrijpen wat er gebeurt achter de positie die je inneemt. Daarvoor moet je kijken naar de elementen waaruit de ranking is samengesteld. Zo staat Nederland in de innovatiepijler van de GCI hoog in de kwaliteit van wetenschappelijke instituties (8e) en samenwerking in onderzoek tussen universiteiten en bedrijven (8e) en laag in de beschikbaarheid van onderzoekers en ingenieurs (17e) en privaat R&D (14e). Dit vertelt je waar beleid nodig is.

Een plaats op een ranking is maar een getal. Statistische informatie, al dan niet in de vorm van een ranking, is een middel en geen doel. De beruchte uitspraak “there are lies, damned lies, and statistics” is overdreven maar niet onwaar. In plaats van een cijfer is een breed gedeelde visie nodig op de lange-termijn ontwikkeling van Nederland als kenniseconomie. Wat is een kenniseconomie precies en wat moet je doen om er een te worden en om over twintig jaar nog steeds aan de top te staan? Alleen met zo’n visie kun je een toppositie op een internationale ranglijst verdienen. En die visie mis ik.

Edwin Horlings is coördinator van de afdeling Science System Assessment van het Rathenau Instituut.

About these ads