Waarom wordt er zoveel nadruk gelegd op valorisatie? Ik ken de beweegredenen van iedere individuele beleidsmaker en bestuurder niet, maar ik vermoed dat Artikel 1.3 Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek hier iets mee te maken heeft: Universiteiten zijn gericht op het verzorgen van wetenschappelijk onderwijs en het verrichten van wetenschappelijk onderzoek (…) en dragen (…) kennis over ten behoeve van de maatschappij. Die laatste taak is zeer ruim omschreven en niet beperkt tot een bepaalde vorm, waarde of deelaspect van de maatschappij. Deze taak wordt vaak valorisatie genoemd. Dat zou betekenen dat de definitie van valorisatie breed is en kennisoverdracht omvat naar vele onderdelen van de samenleving, op verschillende manieren.

Een andere reden waarom beleidsmakers en bestuurders valorisatie benadrukken heeft ongetwijfeld te maken met de introductie van het begrip valorisatie in Nederland. Voor zover we hebben kunnen nagaan wordt het voor het eerst gebruikt in het Nederlandse Wetenschapsbudget 2004. Hierin wordt de verwachting uitgesproken dat de positie van de Nederlandse kenniseconomie verbetert, als er meer wordt ingezet op valorisatie. Verder staat er verder te lezen dat valorisatie het in economische waarde omzetten van de resultaten van onderzoek is en dat deze activiteit valt onder de derde taak van universiteiten, namelijk de overdracht van kennis ten behoeve van de maatschappij. Dat zou betekenen dat de definitie van valorisatie enger is.

Sinds 2008 is er echter een brede definitie van valorisatie die verschillende partijen, inclusief de overheid, gebruiken: Kennisvalorisatie is het proces van waardecreatie uit kennis, door kennis geschikt en/of beschikbaar te maken voor economische en/of maatschappelijke benutting en te vertalen in concurrerende producten, diensten, processen en nieuwe bedrijvigheid. Wat dit betekent voor valorisatie activiteiten in verschillende disciplines en wat het betekent voor de beoordeling van valorisatie hebben we uitgewerkt in het rapport Waardevol – Indicatoren voor valorisatie. We benoemen hierin vier dimensies van valorisatie, waaronder de discipline of het veld van onderzoek. Valorisatie doe je op een manier die past bij je onderzoek. Geesteswetenschappers vragen in het algemeen geen octrooien aan, dragen die octrooien niet over en licenseren die octrooien niet uit. Overigens ook de meeste natuurwetenschappers niet, maar dit terzijde.

Valorisatie in de Geesteswetenschappen kan gebeuren via een lezing voor een breed publiek, een advies voor een maatschappelijke organisatie, een bijdrage aan een debat via een brief of blog of het lidmaatschap van een landelijke commissie. In het rapport Waardevol staat een ontwerp voor een valorisatiekaart van een faculteit Geesteswetenschappen, met dergelijke indicatoren. Dat betekent dat er waarschijnlijk veel meer valorisatie plaatsvindt door filosofen dan wij ons realiseren. En dan de filosofen zich realiseren.

Ingrid Robeyns spreekt ook haar zorg uit dat valorisatie door filosofen niet alleen geen geld oplevert, maar ook nog eens veel tijd kost. Tijd die al zo schaars is. Haar blog beëindigt ze met de vraag aan de voorstanders van valorisatie om toe te lichten welke vorm of definitie van valorisatie ze hanteren. Ik zou dat niet doen. Wacht niet af wat de bestuurders nu weer willen, maar laat zien wat voor waardevolle activiteiten plaatsvinden. Draag uit hoe jezelf, je groep, programma of faculteit kennis overdragen ten behoeve van de maatschappij. Kennis die ontwikkeld is binnen onderzoeksprogramma’s die maatschappelijk relevant zijn, zoals het onderzoek van Ingrid Robeyns naar Sociale rechtvaardigheid en de nieuwe welvaartsstaat. Laat zien hoe de gekozen manier van valoriseren passend is voor je onderzoek. En neem valorisatie zelf ook serieus. Neem het mee in functionerings- en beoordelingsgesprekken met medewerkers. Want zo kan je ervoor zorgen dat valorisatie misschien geen geld oplevert, maar wel waardering. En in de economie van de wetenschap, is waardering door een peer van onschatbare waarde.

Leonie van Drooge is onderzoeker Science System Assessment bij het Rathenau Instituut

Vroeger zat het Oostenrijks Ministerie van Onderwijs aan het Minoritenplatz in Wenen. Wie er staat, kan zich het schleichen indenken: http://g.co/maps/w2avf  Uit allerlei hoekjes kan een hoogleraar opduiken om vlug en bijna onzichtbaar het ministerie in te sluipen. Het woord stamt uit de tijd dat hoogleraren in staatsdienst waren en als zij  apparatuur nodig hadden bij het ministerie langs moesten voor geld. En misschien konden ze er ook een assistent bij krijgen om het apparaat te bedienen.

Als u  denkt dat dit toch typisch ‘Oostenrijks’ is, dan moet u Het Bureau van Voskuil nog maar eens lezen. Ook dat groeide op deze manier. Mijn oom, emeritus hoogleraar van de VU vertelde mij dat hij ooit ook eens belet had gevraagd bij de minister. Het was al na de nadagen van het oude systeem. Hij werd ontvangen door wat in de oude verhoudingen een tweederangs ambtenaar was. Meer had hij eigenlijk niet nodig om te weten dat hij wel de kortste, maar ook de verkeerde route had genomen.

Tegenwoordig overlegt de minister met het College van Bestuur. En ook dan niet altijd direct, want soms zit daar weer de VSNU tussen. En tussen hoogleraar en het College van Bestuur zit de decaan of de instituutsdirecteur. Is er dan geen equivalent meer van de Minoritenschleicherei? Doch!

Sinds een klein jaar volg ik de Tweedekamerleden die zich met wetenschapsbeleid bezighouden van wat dichterbij.  En wat blijkt: Minoritenschleicherei leeft. Alleen zijn het niet meer de hoogleraren die sluipen. Het zijn studenten, jonge onderzoekers en bedrijven die de kamerleden vinden om hun belangen te bepleiten … en kamerleden die zelf het land in gaan om met hen te spreken en van hen te leren. Met Twitter is het goed te volgen: de Binnenhoftwitterij. (@annewillucas, @tanjajad, @borisham)

Barend van der Meulen (@BarendJR) is hoofd Science System Assessment bij het Rathenau Instituut.

Zoektocht
Om te beginnen suggereert de slogan ‘van kennis naar kunde naar kassa’ dat bedrijven en overheden precies weten welke kennis ze nodig hebben. In de praktijk ligt het anders. Bedrijven moeten hun kennisvragen vaak nog ontwikkelen en doen dit door intensief en langdurig met wetenschappers samen te werken. Hetzelfde geldt voor de overheid die met haar taken op het gebied van bijvoorbeeld defensie en grote maatschappelijke problemen, ook een kennisvrager is. In veel gevallen heeft zij nog geen duidelijke vraag en leunt zij  op de expertise van intermediairen zoals adviesbureaus, NWO of wetenschappers. De samenwerking tussen kennisvragers en kennisaanbieders behelst dus een gezamenlijke zoektocht waarbij vraagarticulatie belangrijker is dan vraagsturing.

Een tweede probleem is dat de vraagsturing zoals die nu wordt ingestoken te veel top-down is. Want hoewel het nieuwe innovatiebeleid het bedrijfsleven en andere veldpartijen een grote mate van vrijheid belooft, gebeurt de aansturing top-down en is de regie in handen van de zogenoemde topteams, bestaande uit prominenten uit het bedrijfsleven, de overheid de wetenschap. Zij hebben een plan van aanpak mogen schrijven over onderzoek en onderwijs in hun sector. Daarvoor hebben de teams weliswaar driftig hun achterban geconsulteerd maar nieuwe geluiden worden niet gehoord. Dit is problematisch omdat het niet de top is die innoveert; de belangrijkste innovaties komen altijd van onder af. Daarnaast lijkt de consultatie eenmalig te zijn terwijl kennisproducenten en -gebruikers niet stilzitten. Vraagsturing is een leerproces waarbij de partijen in de sector continu scherp moet blijven.

Partijen betrekken
Ten derde is het verstandig om bij het proces van vraagarticulatie een breed scala aan partijen  te betrekken. Naast de klassieke kennisvragers en -aanbieders kunnen andere partijen zoals beleggers en eindgebruikers als inspiratiebron dienen bij de vraagsturing. Zo is de inbreng van patiëntenorganisaties nuttig gebleken bij het opstellen van de farmaceutische onderzoeksagenda. Dit heeft in een aantal gevallen geleid tot toonaangevende wetenschap én economische activiteit in de vorm van spin-offbedrijven.

Vraagsturing is kortom een leerproces, waarbij een lange adem en een brede blik onontbeerlijk zijn. Het zou dan ook verstandig zijn als de topteams afdalen en de discussie verbreden. En laat ze investeren in het gezamenlijk creëren en uitvoeren van een kennisagenda door aanbieders en gebruikers van kennis. Het is te hopen dat de route ‘van kennis naar kunde naar kassa’ zo een groepsreis wordt met ruimte voor omwegen en uitstapjes.

Wouter Boon werkt bij het Rathenau Instituut en doet onderzoek naar de rol van kennisvragers in onderzoek en innovatie

Integriteit op de agenda
Empirisch onderzoek laat zien dat bovengenoemde veranderingen in het wetenschapssysteem het gedrag en vaardigheden van met name jonge onderzoekers beïnvloeden: de onderzoeksleiders-in-de-dop. De jonge spelers leren het spel en de regels, en gaan tevens meespelen in de vroege periode van hun wetenschappelijke carrière, wanneer zij worden opgeleid tot zelfstandig onderzoeker. Leiderschapsvaardigheden en de daarbij behorende normen, waarden en visie op het doen van onderzoek worden in deze carrièrefase gevormd. In de opleiding van jonge wetenschappers is het belangrijk dat de integriteit van onderzoek zichtbaar[der] op de agenda staat.

Waarden en normen in de wetenschap
Op welk moment? In de onderzoeksmaster, de opleiding binnen de graduate school en de onderzoeksgroep waarin de jonge wetenschapper zijn of haar dagelijkse werkzaamheden verricht. Hoe? In de onderzoeksmaster en graduate school bijvoorbeeld door het ontwikkelen van een seminar en discussie over waarden en normen in de wetenschap. Bied promovendi en postdocs daarnaast een cursus beginnend academisch leiderschap aan. Verkrijgen van kennis alleen is niet genoeg.

Investeren
Jonge onderzoekers hebben ook praktijkervaring nodig. Laat promovendi meedraaien in het interne onderzoeksmanagement en  de organisatie van de onderzoeksgroep. En geef ze bijvoorbeeld een rol in de interne voorbeoordelingen van onderzoeksaanvragen, het reviewen van concept artikelen en populair wetenschappelijk teksten. Bewustwording en het ontwikkelen van academisch leiderschap beginnen bij het investeren in de jonge generatie onderzoekers.

Seminar
Meer weten over academisch leiderschap? Kom dan naar het seminar Dynamics of Academic Leadership op woensdagmiddag 16 november 2011. Voor meer informatie en registratie van deelname: neem contact op met Inge van der Weijden via i.vanderweijden@rathenau.nl.

Inge van der Weijden en Rosalie Belder werken als onderzoekers bij het Rathenau Instituut aan de projecten management en prestaties van onderzoeksgroepen en loopbanen in de wetenschap.

Biogas uit kippenmest
De gemiddelde Beijinger zal de naam Deqingyuan (DQY) in eerste instantie weinig zeggen. Toch speelt het bedrijf een belangrijke rol in het dagelijks leven van de inwoners van de Chinese hoofdstad. DQY voorziet hen namelijk van eieren.

Interessant is dat DQY een duurzaam bedrijf is. Het zet kippenmest om in biogas, waarmee ter plekke groene stroom wordt opgewekt. De fabriek genereert zo schone energie. Het energie-overschot wordt in het elektriciteitsnet gepompt tegen een feed-in tarief dat de overheid financiert. Verder produceert men organische mest die tegen een zacht prijsje aan lokale boeren wordt verkocht.

Iedereen wint bij deze ‘biobased’ strategie: DQY draait mooie kwartaalcijfers, het milieu profiteert, lokale partijbazen kunnen een groei van het Bruto Regionaal Product rapporteren en zelfs de lokale boeren hebben baat bij de zaken die DQY genereert.

Bij het slagen van dit concept was een coöperatieve opstelling van lokale bestuurders van groot belang, evenals concrete overheidssteun in de vorm van het feed-in tarief. Het initiatief kon zo vervolgens snel in de praktijk worden gebracht.

Biodiesel uit restvetten
Hoe anders is het verhaal van het in Hong Kong gevestigde ASB Biodiesel. Net als DQY beschikt dit bedrijf over een duurzaam ondernemingsplan. ASB maakt biodiesel van hoogwaardige kwaliteit uit afval (o.a. putvet, dierlijke vetten en plantaardig afval). De markt in Hong Kong heeft het bedrijf inmiddels veroverd en nu probeert men in China voet aan de grond te krijgen.

Maar dat is niet eenvoudig, stelt Tom Uiterwaal, General Manager Commerce ASB. In China wordt de prijs van normale diesel kunstmatig laag gehouden om (economische) stabiliteit te garanderen en onrusten te voorkomen. Concurreren op de Chinese markt is dus weinig aantrekkelijk. Het importeren van alleen het vet als grondstof voor raffinage in Hong Kong lijkt ook geen optie: er zijn onduidelijke exportregelingen en er is geen Chinese interesse en medewerking.

En dat is jammer, want het product van ASB zou niet alleen kunnen bijdragen aan een oplossing voor milieugerelateerde problemen. Veel vet wordt in China clandestien opgehaald en komt illegaal weer terug in de voedselketen. ASB zou dit kunnen voorkomen door het op te kopen, aldus Uiterwaal.

Volgens ASB is daarvoor verregaande ontwikkeling en deregulering van de vetsector nodig en concrete steun van Beijing voor biodieselproducenten. Maar brandstof en volksgezondheid beschouwt China als te belangrijk om uit handen te geven. Het is dan ook niet toevallig dat deze sectoren gedomineerd worden door enkele grote staatsbedrijven. Zonder connecties met deze grote spelers kom je in China niet ver. Tel daar bij op dat ASB een buitenlandse onderneming is – en daarom een minder uitgebreid netwerk heeft dan Chinese bedrijven – en het wordt duidelijk dat ASB in vergelijking tot DQY een aantal extra hordes moet nemen voordat het in China succesvol kan zijn.

Onzichtbare muren
Hoewel de ontwikkelingen in China snel kunnen gaan, vormt het Chinese systeem kennelijk niet altijd het meest geschikte klimaat voor de cultivatie van duurzame initiatieven. Baanbrekende ondernemers lopen tegen onzichtbare muren op wanneer zij niet bij de groep van ingewijden horen of zich bezig houden met gebieden waarin de overheid geen inmenging duldt.

Jakob Bergvelt was als trainee betrokken bij een expertmeeting over de bio-economie in Beijing en deed onderzoek naar de organisatie van innovatie in China.

Chinese maatregelen en prioriteiten
Ook China maakt zich in toenemende mate zorgen om de negatieve bijeffecten van de productie van biobrandstoffen. Het land voerde al in 2006 strikte maatregelen in. De productie van biobrandstoffen mag niet meer concurreren met de productie van voedsel. Daarmee wil China voorkomen dat de voedselprijzen verder stijgen als gevolg van de productie van biobrandstoffen. Dit is voor de Chinese overheid van zeer groot belang om sociale onrust onder de bevolking te voorkomen.

China gaat zelfs een stap verder dan Europa door ook het gebruik van eetbare gewassen in de biochemische industrie aan banden te leggen. Zetmeel uit maïs wordt in deze sector op grote schaal gebruikt als grondstof, bijvoorbeeld voor de productie van bio-plastic. Sinds april 2011 is het bedrijven niet toegestaan om meer maïs in te kopen dan hun consumptieniveau in 2009. Bovendien is de belasting op ‘corn based’ producten verhoogd en mogen financiële instellingen niet langer leningen verstrekken voor de aankoop van maïs.

Twee gezichten
China laat met deze maatregelen twee gezichten zien. Aan de ene kant is het land niet bang om het gebruik van eetbare gewassen voor de productie van biobrandstoffen op een zeer directe manier te beperken. Aan de andere kant dienen het beschermen van de voedselprijzen en het tegengaan van inflatie vooral een nationaal belang. Maar hecht China wel net zoveel belang aan de wereldwijde effecten? Een zeer relevante vraag gezien de grote rol van China in agrarische landen in bijvoorbeeld Afrika en Zuid-Amerika.

Europese pretenties
Europa pretendeert met zijn duurzaamheidscriteria juist bescherming te willen bieden aan kwetsbare productiegebieden en ontwikkelingslanden buiten zijn grondgebied.  Maar het is zeer de vraag of Europa ook bereid is om verregaande maatregelen te nemen op het moment dat het erop aankomt. Bijvoorbeeld als de prijzen van fossiele brandstoffen verder stijgen en de productie van biobrandstoffen winstgevend wordt. Heeft Europa dan ook het lef om in te grijpen?

Bovendien, waarom wordt in de Europese wetgeving alleen aandacht besteed aan biobrandstoffen? De grondstoffen voor andere bio-based producten zouden immers dezelfde duurzaamheidsvragen op moeten roepen!

Bas Boterman was als trainee betrokken bij een expertmeeting over de bio-economie in Beijing.

In de synthetische biologie (SynBio) verkennen en ontrafelen wetenschappers genetisch materiaal en onderdelen van organismen. Met die kennis ontwerpen ze nieuwe biologische systemen en dat biedt een wereld aan mogelijkheden: medicijnen die geproduceerd worden door kunstmatige bacteriën, genetisch gemodificeerde superalgen die biobrandstoffen maken, misschien wel het terugbrengen van uitgestorven diersoorten als de mammoet of zelfs het creëren van kunstmatig leven. De ambities van SynBio liegen er in ieder geval niet om…we zullen dus keuzes moeten maken. Waar willen we naartoe met deze technologie?

Ontwerp een organisme
Dat SynBio sterk in opkomst is, blijkt uit het succes van de international Genetically Engineered Machines competition: iGEM. Daarin strijden studententeams over de hele wereld met elkaar om de prijzen voor het beste SynBio-ontwerp. De vraag is niet: ‘ontwerp een innovatieve auto’, maar ‘ontwerp een nuttig micro-organisme’. Vorig jaar deden er bijna 130 teams uit 27 landen mee! Dit jaar worden voor het eerst in verschillende werelddelen voorrondes gehouden. De Europese voorronde vindt plaats in Amsterdam. Meer dan 400 toekomstige synthetisch biologen komen daarvoor in het eerste weekend van oktober naar Nederland. Een mooie kans voor het Rathenau Instituut om de eerste kiemen te planten voor een publieke dialoog over SynBio.

Wij gaan aan de vooravond van de Europese iGEM-voorronde politieke jongeren en iGEM-studenten met elkaar in debat brengen. Wie zijn er verantwoordelijk voor wat de synthetisch biologen van de toekomst wel en niet zullen mogen? De politici. En van wie verwacht de burger dat ze met een antwoord komen op maatschappelijke vraagstukken? De politici. Waarom dan niet nu alvast  een Meeting of Young Minds tussen de politici van de toekomst en de synthetisch biologen van de toekomst? Zij worden immers de belangrijkste spelers in dit spel!

Gedachtenwisseling op gang brengen
Het bleek niet moeilijk om de Nederlandse politieke jongerenorganisaties (PJO’s) te winnen voor dit idee. Op 30 september zullen vertegenwoordigers van verschillende PJO’s met elkaar en de iGEM-deelnemers de degens kruisen over de toekomst van SynBio. Maar niet zonder hulp; SynBio is immers geen gemakkelijke materie. Daarom organiseren wij in aanloop naar het debat activiteiten om de PJO’s te ondersteunen – net zoals we bij de Kamerleden ook doen. We gaan met de politieke jongeren  op werkbezoek en geven ze gelegenheid om met deskundigen te praten. Ook proberen we in de aanloop naar het debat in Amsterdam de gedachtenwisseling tussen de PJO’s en de iGEM-teams al zoveel mogelijk op gang te brengen.

Op woensdag 29 juni hebben we het traject samen met  vertegenwoordigers van zes PJO’s en een groot aantal iGEM deelnemers in het Science Center Nemo feestelijk ingeluid. Ik ben benieuwd wat er uit de kiemen die we hebben geplant gaat voortkomen…op 30 september zullen we het zien.

 Virgil Rerimassie, junior onderzoeker bij het Rathenau Instituut

Animatie: Wikipedia Commons

Ze raakte in paniek en wilde er wat aan doen. “Hoe kan ik ervoor zorgen dat deze site zo snel mogelijk uit de lucht gaat? Ik heb geen idee waar ik moet beginnen…”, schreef ze in haar mail. Ik belde haar op en probeerde haar gerust te stellen. Voor echt kwalijke dingen op het internet is er zoiets is als een “notice and take down” procedure. Echter, toen ik zelf zocht op haar naam, kwam de gewraakte blog niet naar boven….

Toch zou de site volgens haar ook op computers van anderen wel te zien zijn… Vreemd. Gelukkig had ze nog snel een screenshot gemaakt en mij toegemaild. Het was inderdaad geen verhaal waar je je naam boven wil hebben. Vervolgens bleek ook een ander vriendin van haar ineens een blog te hebben, over dat ze ziek en depressief was.

Twee hypothesen
Wat was hier aan de hand? We bedachten twee hypothesen. De eerste was dat er iets op haar computer zoektermen afvangt en automatisch in een nepsite zet. Het gebeurde immers niet op alle computers. De tweede hypothese was dat iemand een lijst met echte namen heeft, bijvoorbeeld via sociale netwerksites en daar een hele reeks tijdelijke nepblogs heeft aangemaakt. Om de één of andere reden verdween de site af en toe. Zou er een gevecht achter de schermen zijn tussen de boef en Google?

Vanuit het Rathenau Instituut ken ik gelukkig al aardig wat computerveiligheidsdeskundigen, dus stuurde ik de noodroep rond. De reacties waren eensluidend. Hypothese één kon verworpen worden. Automatisch sites genereren op je zoekterm is wel erg omslachtig en kan alleen als er al malware op staat. De tweede hypothesen werd door allemaal bevestigd, met interessante aanvullingen.

Malware verspreiden via websites met populaire zoektermen of plaatjes is een bekende methode. Je browser en Google proberen uiteraard die sites te blokkeren, maar dat lukt niet altijd. En klik je erop, dan kan er van alles geïnstalleerd worden, bijvoorbeeld software om je passwords te achterhalen. Dat de site verdwijnt en later weer opduikt is waarschijnlijk een bewuste strategie om de pakkans te verkleinen. Door steeds de naam en url te veranderen, is de site al weg voordat een melding nagetrokken wordt.

Lokmiddelen
Het is vooral het gebruik van persoonsnamen als lokkertje, wat dit geval zo interessant maakt. Een naam komt over het algemeen minder vaak voor in teksten dan gewone woorden. Een site met die naam komt dus sneller omhoog in de zoekresultaten. Bij deze site stond de naam ook nog eens zes keer op willekeurige plaatsen in de tekst, wat de relevantie verhoogt. Vervolgens zullen mensen die specifieke namen Googlen eerder geneigd zijn te klikken op aparte persoonlijke dingen, dan wanneer je bijvoorbeeld op een product zoekt. Zo’n obscure weblog trekt dan natuurlijk meteen de aandacht.

Dan zijn er nog de mensen die blijkbaar veel op namen zoeken. Dat ben je uiteraard in de eerste plaats zelf. Wie zou niet geneigd zijn om door te klikken op zijn “eigen weblog”? Maar bijvoorbeeld ook personeelsfunctionarissen bij grote bedrijven die veel sollicitanten screenen, of mensen die bij opsporings- of inlichtingendiensten werken. Interessante doelwitten, want die hebben waarschijnlijk veel interessante inlogcodes voor gevoelige informatie.

Maar hoe komt die cybercrimineel dan aan al die echte namen? De site kwam wisselend uit Roemenië en Rusland en de teksten waren grammaticaal verre van correct. Deze gasten zullen waarschijnlijk niet zien dat bijvoorbeeld “Christian” in het Nederlands wel een naam is van een persoon en “Christenen” niet. (Je begrijpt, mijn naam geeft soms bijzondere Engelstalige resultaten in Google). En hoe weten ze dat mijn vriendin uit Nederland komt? Ook daar waren de experts het over eens: de sociale media. Met name Facebook en LinkedIn. Daar gebruiken mensen vaak hun echte naam, juist omdat ze gevonden willen worden. Die naam is door de vormgeving van de site makkelijk automatisch op te zoeken, compleet met woonplaats.

Naam gestolen
Dat brengt me bij een probleem dat wellicht groter kan worden dan wat malware op je computer: de corruptie van onze persoonlijke namen. Stel dat deze methode effectief blijkt, dan zullen steeds meer hackers namen verzamelen om ingangen te vinden. Wat kun je nog meer doen met namen als lokkertje? Zullen we uit angst en wanhoop dan maar niet meer onze echte namen gebruiken? Gaan we toe naar een internet van wisselende pseudoniemen, totdat niemand meer weet wie iemand werkelijk is?

Met dank aan:

• Pieter Rogaar van KPMG
• Jaap Henk Hoepman, Sander Degen en André Smulders van TNO
• Arnold Roosendaal TILT, Universiteit van Tilburg
• Jacques Tuin, KLPD
• Bart Schermer, Considerati, Universiteit Leiden

En uiteraard ben ik benieuwd wat de combinatie van deze namen in één tekst doet met de Google Ranks van dit artikel….

 Christian van ’t Hof is senior onderzoeker bij het Rathenau Instituut.

Veel wetenschappers zien onderwijs als corvee. Onderling spreken hoogleraren en docenten over hun ‘onderwijslast’, dat deel van hun tijd dat ze helaas niet aan onderzoek kunnen besteden. Hebben onderzoekers dan een hekel aan studenten? Vinden ze het vervelend om college te geven of een practicum te verzorgen? Nee, natuurlijk niet. Iedereen vindt het leuk om kennis te delen op zijn eigen expertisegebied. Praktisch alle wetenschappers hebben hart voor hun vak en kunnen er gepassioneerd over vertellen. Bovendien inspireren discussies met jonge mensen; contact met studenten levert ook ideeën op voor het eigen onderzoek.

Moeilijk scoren
Maar met onderwijsprestaties kun je maar moeilijk scoren. In het wetenschappelijke circuit is status bijna uitsluitend gebaseerd op onderzoekssuccessen. Academici oogsten waardering voor hun wetenschappelijke publicaties. Op zichzelf een gezond verschijnsel, maar de balans dreigt zoek te raken door de opkomst van bibliometrische prestatiecijfers. Dit zijn getallen die de onderzoeksprestaties van een individu, een groep of organisatie uitdrukken. Denk aan aantallen publicaties en citaties, de relatieve invloed (‘impactfactor’) van een tijdschrift, of gecombineerde maten zoals de zogenoemde ‘Hirsch-index’. De afgelopen 20 jaar zijn dit soort prestatiecijfers gaan domineren in de verdeling van onderzoeksbeurzen, het universitaire personeelsmanagement en zelfs het bestuur van faculteiten. Universiteiten steken elkaar de loef af met indrukwekkende onderzoeksprestaties, maar concurreren nauwelijks op onderwijs.

Meetbare onderzoeksprestaties beheersen ook de informele omgang tussen onderzoekers. Collega’s leggen elkaar in de wandelgangen graag langs een ‘bibliometrische’ meetlat. Status verwerf je door veel te publiceren, liefst in tijdschriften met een hoge impactfactor. Je krijgt als onderzoeker wel een schouderklopje voor een artikel in een prestigieus tijdschrift, maar niet snel voor een geslaagde cursus. Individuele onderzoekers zijn vaak best gemotiveerd om energie te steken in goed onderwijs, maar ze krijgen hiervoor nauwelijks erkenning van hun baas of collega’s.

Resultaten
De onderwijsfunctie komt nog verder in de knel door de ‘derde missie’ van de universiteit. De afgelopen decennia zijn beleidsmakers en bedrijfsleven steeds harder gaan roepen om concrete bijdragen aan de regionale economie en maatschappelijke dienstverlening. De groeiende zeggenschap van het nieuwe ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie zal deze trend versterken. Universiteiten staan onder druk om ook resultaten te laten zien als patenten, nieuwe high-tech bedrijfjes en adviesfuncties. Praktijkgerichte activiteiten zijn op zichzelf zinvol, maar ze kunnen ten koste gaan van het hoger onderwijs. Niemand lijkt te beseffen dat de grootste bijdrage van universiteiten aan het innovatief vermogen van Nederland het opleiden van jonge mensen is.

De Nederlandse universiteiten kraken in hun voegen door zware bezuinigingen. Het wegvallen van de aardgasbaten, de langstudeerdersboete en andere fikse kortingen dwingen bestuurders en hoogleraren om scherpe keuzes te maken. De drie missies onderwijs, onderzoek en dienstverlening concurreren om de schaarse aandacht van toegewijde wetenschappers. Daarbij verdient de eerste taak, het onderwijs, absolute prioriteit.

Toenemende schaarste
De groeiende concurrentie uit China en India kunnen we alleen maar aan met een kennisintensieve economie. We moeten volgende generaties klaarstomen om slimme oplossingen te bedenken voor uitdagingen rond duurzaamheid, vergrijzing en integratie. Maar door de toenemende schaarste dreigen opleidingen massaal te kiezen voor grootschalige hoorcolleges, weinig contact-uren en multiple choice-tentamens. De kwaliteit van het onderwijs wordt daardoor extra afhankelijk van de inzet van individuele docenten.

Het verzorgen van onderwijs is de belangrijkste taak van universiteiten; het is hun unique selling point. Natuurlijk verrichten universiteiten mooi werk met grensverleggend onderzoek en met bijdragen aan technologische en sociale innovaties. Maar deze functies vervullen ze samen met bedrijven, publieke onderzoeksinstituten en andere (kennis)organisaties. Het opleiden van jonge mensen tot hooggekwalificeerde arbeidskrachten is de allereerste voorwaarde voor een bloeiende kennissamenleving, en daarvoor hebben universiteiten een exclusieve verantwoordelijkheid.

Geen corvee
Onderwijs is geen corvee, maar de kerntaak van iedere universitair (hoofd-)docent en hoogleraar. De minister van OC&W kan met financiële prikkels de concurrentie om gemotiveerde studenten afdwingen. Maak subsidies sterker afhankelijk van studentenaantallen, en geef extra geld voor intensievere onderwijsvormen. Het idee dat de best publicerende onderzoekers automatisch ook goeie docenten zijn moet op de schop. Laat universiteitsbestuurders zich niet blindstaren op onderzoeksevaluaties maar juist met spanning uitkijken naar Elseviers jaarlijkse lijst met ‘Beste Studies’. Ook bij het aanstellen en beoordelen van wetenschappelijk personeel moeten onderwijsprestaties serieus gaan meewegen. Een hoogleraar selecteert nieuwe docenten nu aan de hand van publicatielijsten en heeft weinig oog voor onderwijservaring. Zet evaluatiescores van afgeronde cursussen prominent op de agenda tijdens functioneringsgesprekken. Waarom geen prestatiebeloning voor excellente docenten? Waardering van bestuurders en hoogleraren zal jonge onderzoekers stimuleren zich meer op het onderwijs te richten. Ze zullen vanzelf ook in de informele omgang meer oog hebben voor elkaars onderwijsinspanningen. Zo wordt het weer eervol wordt om je in te zetten voor het hoger onderwijs, de eerste missie van de universiteit.

Dr. Laurens Hessels is onderzoeker aan het Rathenau Instituut. Hij promoveerde op 19 november 2010 op het proefschrift ‘Science and the Struggle for Relevance’  aan de Universiteit Utrecht.

We’re breaking and rebuilding and we’re growing, always guessing
Never knowing
We’re shocking, but we’re nothing
We’re just moments, we’re clever, but we’re clueless
We’re just human, amusing and confusing
We’re trying, but where is this all leading?
We’ll never know

Jack Johnson (2005) “Never Know”, van de CD In Between Dreams

Mens en technologie zijn innig verbonden. De mens maakt technologie en vindt zich door die technologie constant opnieuw uit. Nieuwsgierigheid, onderzoeken, bouwen zit in ons bloed. Van holbewoners hebben we ons ontwikkeld tot flatbewoners. We halen ons eten in de supermarkt en voelen ons thuis in constructies van gewapend beton, met ingebouwd toilet en flatscreen 3DTV. Daarom typeerde de Duitse antropoloog Helmuth Plessner de mens als “van nature kunstmatig”. Onze manier van leven wordt mogelijk gemaakt door de technologie die ons omringt. Technologie bepaalt daarmee in hoge mate wie we zijn, wat het betekent om mens te zijn, zowel in fysieke als mentale zin.

De handige mens
Dat is altijd al zo geweest. De mens heeft zelfs haar ontstaan aan technologie te danken. Zo’n 3,5 miljoen jaar geleden maakten de tropische wouden in Afrika geleidelijk plaats voor savannes en grote grasvlakten. Die grote verandering joeg de aap uit de boom en veranderde hem van een klimmer in een loper. Door de rug te rechten kwamen de handen vrij om eenvoudige stenen werktuigen te maken en te gebruiken. De mensaap evolueerde in de Homo habilis, de handige mens. Door het maken van dingen ontwikkelde de mens verder. De mens gaat steeds rechter lopen, wordt letterlijk handiger en ontwikkelt daardoor zijn hersenen. Als resultaat van dit proces van ‘mensverbetering’ verschijnt zo’n 100.000 jaar geleden de Homo sapiens op de Afrikaanse vlakten; een zelfbewust, spiritueel wezen. Deze ‘verstandige’ mens was zodoende het gelukkige bijproduct van het gebruik van technologie.

Fysiek zijn we de afgelopen duizenden jaren slechts weinig veranderd. Maar onder invloed van technologie is het mens-zijn wel veranderd. Bijvoorbeeld omdat onze leefomgeving sterk is veranderd. Met machines hebben we natuurgebieden veranderd in bos- en landbouwgrond en steden gebouwd. En een wereldwijd stelsel van mijnen voedt een immens machinepark dat ons te eten geeft, onderdak biedt, transporteert en gezond houdt. Inmiddels leven er bijna 7 miljard mensen op de aarde. Jelle Reumer noemt de mens een ‘ontplofte aap’: een diersoort die zich handhaaft dankzij “grootschalige manipulatie van het leefmilieu.” Als resultaat leven we niet langer in een door de natuur bepaalde omgeving, maar in een kunstmatige. We leven steeds meer in een technosfeer, of nog beter: we technoleven steeds meer.

Intieme versus intimiderende technologie
In dit jubileumjaar (het Rathenau Instituut bestaat 25 jaar) vragen we ons af hoe innig de relatie tussen mens en technologie in onze hoogtechnologische samenleving is. De Homo Erectus was intiem met zijn stenen, Robin Hood met zijn boog, Marlene Dietrich met haar sigaret, Chet Baker met zijn saxofoon. Maar met welke technologie zijn wij intiem? Wat karakteriseert onze moderne technosfeer? En hoe definieert die technosfeer ons? Wat betekent het gebruiken of niet gebruiken van technologie voor onze identiteit? We willen zodoende de hedendaagse menselijke conditie zoals die in sterke mate wordt vormgegeven door technologie in kaart gaan brengen. Bij die zoektocht gebruiken we de term “intieme technologie” als een open zoekterm. Het woord “intiem” heeft vele positieve klanken: diep, innig verbonden, behaaglijk, familiair, gezellig, huiselijk, knus, openhartig, persoonlijk, privé, vertrouwd, vertrouwelijk.

Uitgaande van deze betekenissen verwijst intieme technologie naar dingen die in onze directe nabijheid opereren. We laten deze technologie toe in onze persoonlijke levenssfeer en hebben er een vertrouwelijke band mee. Soms zijn we er zelfs verslaafd aan. De bovengenoemde hightech machinerie die ons het leven gemakkelijk maakt, staat gewoonlijk ver van ons af. Slechts ingenieurs, monteurs en knutselaars hebben een intieme relatie met die technieken an sich. Wij merken dergelijke technologie pas op als er iets fout gaat. We krijgen geen warm water omdat de CV-ketel kapot is. De auto start niet. Of erger, de fabriek vliegt in brand, zoals Chemie-Pack in Moerdijk. Pas als de technologie het niet meer doet, komt deze ineens heel dichtbij en beseffen we onze diepe afhankelijkheid daarvan. De bewoners van de gemeente Moerdijk beseffen ineens dat ze onder een chemische vulkaan leven, die eens in de zoveel jaren spontaan kan uitbarsten. Maar het is niet dit soort industriële technologie die we onder de noemer “intieme technologie” willen bespreken.

Persoonlijke levenssfeer
We zoomen in op technologie die een rol speelt in onze directe persoonlijke levenssfeer; ons lichaam, ons gedrag en onze sociale relaties. Kinderspeelgoed is een goed voorbeeld, de iPod (volwassenenspeelgoed) trouwens ook. We willen namelijk onderzoeken op welke wijze ook onze privé-omgeving steeds meer een technosfeer wordt en hoe dat ons mens-zijn beïnvloedt. Een belangrijke vraag is steeds op welke wijze technologie zich laat kennen binnen onze persoonlijke levenssfeer. Speelt deze technologie een positieve rol en is deze intiem in de originele zin van het woord of intimideert de technologie ons, dringt ze zich op en verstoort ze de relatie met onszelf en met anderen?

We kijken naar drie trends die in ieder geval sterk bijdragen aan de technologisering van ons privéleven. Een eerste trend (‘techniek tussen ons’) betreft natuurlijk de opkomst van de sociale media. Over onze sociale levens ligt inmiddels een stevige digitale laag. Onze omgang met andere mensen vindt steeds meer plaats via technologie. Via mobieltjes zijn we always connected. Daardoor leven we tegelijkertijd in de fysieke en de virtuele wereld. Daarnaast onderzoeken we de relatie tussen technologie en ons lichaam en onze denkwereld (‘techniek over ons’). Beleven we ons lichaam en brein ook inmiddels als een technosfeer? Wat zegt bijvoorbeeld die hersenscantechnologie tegenwoordig over wie wij zijn? En kunnen we onze lichamen en breinen ook naar wens maken, zoals we dat met onze leefomgeving hebben gedaan? Tenslotte kijken we naar de trend om onze technosfeer te vermenselijken (‘techniek als ons’) door menselijke eigenschappen, zoals emotie en een lichaam in te bouwen in apparaten. Welke rol gaan dergelijke slimme en sociale apparaten in onze persoonlijke leefwereld spelen?

Aanpak
Het exploreren van bovengenoemde vragen willen we op een speelse wijze doen aan de hand van persoonlijke beslommeringen en verhalen. Een eerste verkennend verhaal verschijnt in het zilveren magazine Flux geplaatst. In het jubileumjaar zullen op deze website een aantal blogs over het thema volgen. We nodigen anderen, binnen en buiten het Rathenau Instituut, uit om over bovenstaande trends en vragen blogs te schrijven en op die manier het thema “intieme technologie” dit jaar van vele kanten te belichten.

 Rinie van Est, coördinator bij het Rathenau Instituut